مهندسی حفر قنات
کد مطلب : 71
تاریخ : چهارشنبه 14 تیر 1391 - 11:50

به علمی می‌گوییم كه به صورت شفاهی و تجربی در گذشته آموزش داده می‌شد و به وسیله این علم انسان‌ها در دوران‌های گذشته مخصوصا در ایران زمین موفق شده‌اند از اعماق زمین نهر ها و جوی‌های آب را بر روی زمین جاری نموده و به كشاورزی بپردازند.


مهندسی حفر قنات - نایین پژوه

امروزه با توجه به پیشرفت علم شاید انجام چنین كار هایی آسان به نظر برسد ولی با توجه به اینكه در زمان‌های گذشته تكنولوژی خیلی ابتدایی بوده، حفر قنات كاری بسیار حرفه‌ای و علمی بوده است.

در این مقاله كوشش من در این جهت است كه خوانندگان را با گوشه‌هایی از این فعالیت‌ها آشنا سازم و سایر همشهریان محقق را ترغیب نمایم كه تجارب پدران پیر خود را در این زمینه‌ها قلمی ساخته تا مورد استفاده محققین و سایرین قرار گیرد.

تاریخچه مشكل اساسی قنات چوپانان: 
تاریخچه مشكلی را كه به نگارش در می‌آورم اوج یك فعالیت علمی را در حفر قنات بیان می‌نماید:
در دوران نوجوانی كه ساكن چوپانان بودم و ایام تعطیلات تابستانی مدارس را معمولا در چوپانان سپری می‌كردم ، بیشتر اوقات علاقه داشتم كه در جلسات مالكین و مدیران روستا كه معمولا در زیر درختان توت كنار جوی آب تشكیل می‌شد شركت كنم.

در آن زمان معمولا در جلسات مالكین، افراد زیر شركت داشتند:
حاج محمد مستقیمی، رحمتعلی عمادی ، شیخ حسن دیمه كاری، عبدالرحیم رحیمی ژ، میرزا مهدی مستقیمی، حسین حاج مهدی عسكری، عبدالرحیم زاهدی، سید ریاض، محمدرضا مستقیمی (شیخ) پدر این حقیر  و چند نفر دیگر از جمله بعضی از فرزندان نسل سوم و بعضی رعایا یا خوش نشین‌ها بودند. كه خداوند همه آن‌ها را رحمت كند.
یك روز مرحوم قربان سعادت كه استاد مقنی قنات بود و در پیشكار چوپانان كار می‌كرد بعد از آمدن از محل كار به جلسه آمد و مشكلی را مطرح كرد و طلب راه حل نمود.

مشكل اساسی قنات چه بود؟
او چنین گزارش كرد كه چند روزی است پیشكار به سنگی برخورد كرده و ابتدا ما فكر كردیم كه سنگ پاره‌ای بزرگ است كه می‌توانیم با خرد كردن آن تكه تكه آنرا از دل خاك بیرون بیاوریم اما بعد از دو سه روز كار كردن فهمیدیم كه این سنگ خیلی بزرگ است و به تدبیر او شاید به اندازه یك كامیون باشد. او گزارش كرد كه تیم او چهار طرف سنگ را مقداری كنده‌اند تا گوشه سنگ را پیدا كنند اما موفق نشده‌اند. سنگ یكپارچه و آنقدر سخت و محكم است كه كلنگ مقنی داخل چاه بر آن كارگر نیست.
شركت كنندگان در جلسه نظرات مختلفی را عنوان كردند كه سه نظر مورد موافقت همه قرار گرفت.
من اکنون می‌بینم كه كار آن‌ها با اصول علمی حل مسأله كاملا منطبق بوده است.

فرضیاتی برای حل مشكل قنات:
1 – باتوجه به اینكه محل پیشكار تا كوه فاصله زیادی دارد به احتمال قوی سنگ بزرگی است كه در مسیر پیشكار قرار گرفته و می‌توان با شكافتن سنگ با اصول معدنكاری از آن عبور كرد.
2 – برای فهمیدن اینكه با یك تكه سنگ روبرو هستیم یا مانع ما بزرگتر از تصور است بهتر است در راستای قنات 50 متر بالاتر چاه گمانه‌ای زده شود و معلوم گردد ادامه سنگ چقدر می‌تواند باشد تا تصمیم بهتری بتوان اتخاذ نمود.
3 – بهتر است تصور كنیم كه مانع خیلی بزرگ است و برای فرار از مشكل، سنگ را دور بزنیم یعنی اینكه مسیر قنات را به سمت جندق منحرف كرده بعد از یك یا دو پشته مجددا به سمت راستای قنات به پیش برویم.

آنروز نظر دوم مورد توافق قرار گرفت و قرار شد یك دست مقنی مسئول حفر چاه گمانه شود كه افراد آن مشخص شدند و كار آغاز گردید. چند روز بعد گزارش شد كه چاه گمانه 5 متر بالاتر از مادر چاه به آب رسیده و چاه كن‌ها به علت آب زیاد چاه دیگر قادر به كندن چاه نیستند و با توجه به اینكه برای مالكین پمپاژ آب میسر نبود از كندن چاه منصرف شدند و نظریه دیگری مطرح شد.

نظریه جدید بعد از حفر چاه گمانه:
عنوان گردید كه سنك، مانند بندی یا سدی سنگی است كه جلو پیشكار قرار گرفته و آب پشت آن ربطی به آب پیشكار ندارد و اگر بتوان این سد را شكست امكان دست یافتن به یك سفره آب زیر زمینی امكان پذیر می‌شود. و همین نظریه سبب شد كه هر طور شده سنگ سخت را بشكافند.
البته مقداری فعالیت انجام شد و چند متری از سنگ را خرد کردند؛ حتی چشمه آبی هم از دل سنگ فوران زد اما سنگ سخت آنقدر سخت و مقاوم بود. با تحولات انقلاب سپید شاه كشاورزی چوپانان داشت به زمین می‌خورد و بقیه مالكین تنها به لایروبی قنات بسنده كردند.

فعالیت‌های پس از انقلاب اسلامی برای كندن پیشكار:
بعد از انقلاب اسلامی با كمكی كه دولت نمود و بودجه‌ای كه مالكین پرداختند و امكانات آتشباری معدن نخلك تصمیم گرفته شد این سنگ از سر راه قنات چوپانان برداشته شود. لذا فعالیت آغاز شد و بعد از مصرف بودجه زیاد و استفاده از تیم معدنكار، عاقبت نیز سنگ مقاوم در مقابل پیشكار و پشتكار مردم پیروز شد و مدیران چوپانان موفق نشدند كمر این سنگ را بشكنند.
تا سال‌های بعد كه بودجه‌ای از طرف مالكین و دولت تامین گردید، قرار شد كه نظریه سوم اجرا گردد كه با این بودجه موفق شدند یكی دو پشته به جهت دیگر برای دور زدن سنگ بكنند و این رشته سر دراز دارد كه اگر گزارشی در این زمینه از افراد مطلع خصوصا آقای رفیع و آقای حاج ابوالقاسم زاهدی تهیه شود مشكلات كار دقیقا بیان خواهد گردید.

نصیحتی برای دارندگان قنات:
پدران ما عقیده داشتند كه باید هر دو سال یكبار سراسر قنات لایروبی شده و حداقل سالی یك پشته قنات به جلو پیشرود تا نقصانی در آب قنات پیش نیاید.
سخنان فوق اهمیت قنات و زحماتی را كه گذشتگان ما كشیده‌اند و علم و تجارب آن‌ها را آشكار می‌سازد. شركت در جلسات فوق مرا كنجگاو كرد كه سوالات زیادی در مورد حفر قنات مطرح كنم و بیاد دارم كه مرحوم پدرم و مرحوم عبدالرحیم زاهدی با چه دقتی و با نمایش تصاویری كه با انگشت روی خاك رسم می‌نمودند ریزه كاری‌های این علم را برای من توضیح می‌دادند. یكی از ان سوالات مرا به درس هندسه خیلی علاقه‌مند ساخته بود و سعی می‌كردم كه گفته‌های آن‌ها را با آموخته‌های درس هندسه خود تطابق دهم. در اینجا بیاد استاد هندسه خود در نایین، استاد سلیمانی افتادم و برای او از خداوند طلب خیر و رحمت می‌نمایم.

قنات - نایین پژوه

چگونه دو میله چاه در زیر زمین به یكدیگر سوراخ می‌شده است؟
امروزه شاید با وسایلی كه وجود دارد و با مهندسینی كه می‌توانند از این ابزار استفاده كنند كار آسانی باشد؛ هر چند كه دیدیم در اصفهان در حفر كانال مترو نزدیك بود سی و سه پل هم خراب شود! اما من بر آنم كه طرز كار مقنی‌ها را تشریح كنم.
معمولا دو حلقه چاه به فاصله 50 متر از هم كنده می‌شود كه چاه بالایی نزدیك به مادر چاه و چاه پایینی نزدیك به چشمه قنات خواهد بود. واضح است كه بین چاه بالایی و پایینی شیبی روی سطح زمین قرار دارد كه با تراز اختلاف شیب محاسبه می‌شود، حال اگر چاه بالایی 30 متر باشد و شیب زمین هم نیم متر باشد عمق چاه پایینی را 5/29متر می‌كنند.
بعد از آماده شدن دو حلقه چاه دو دست مقنی از هر دو چاه باید به سمت یكدیگر پیش بروند تا به هم دیگر برسند.

این كار دو فایده دارد:
اول آنكه سرعت كار بالا می‌رود، دوم آنكه برای خارج كردن خاك داخل كانال باید در نهایت مسافت كمتری پیموده شود.
اما كوچكترین انحراف سبب سوراخ نشدن كانال می‌شود.

چگونه این مشكل حل می‌شده است؟ 
بعد از آماده شده دو میله چاه، طنابی بالای دو میله چاه در راستای مسیر قنات و در هر چاه دو ریسمان به ته چاه كشیده می‌شده بطوریكه دو سر هر ریسمان در داخل هر چاه به چوبی یك متری متصل و دو سر دیگر ریسمان‌ها در بالای چاه به طناب مسیر قنات متصل می شده است. حال دو چوبی كه در دو چاه آرام می‌گرفته، مسیر كندن كانال را برای مقنی مشخص می‌ساخته است. پس از آن كار حفر در آن مسیر آغاز می‌شود.
از یك مقنی سوال كردم كه در موقع جلو رفتن كانال چطور در كار شما انحرافی پیش نمی‌آید؟ در پاسخ گفت: معمولا نور پشت سرمان كه از میله چاه به داخل كانال می‌افتد راهنمای ماست كه مسیر را مستقیم به پیش برویم.

شیب لازم در قنات:
حتما وقتی دو میله چاه به هم سوراخ می‌شود تراز است و برای جریان یافتن آب به شیبی نیاز است. مقنی‌ها بعد از سوراخ شدن دو چاه، آب را كه همیشه در چاه‌های بالایی وجود دارد جاری می‌سازند. حركت آب مشخص می‌كند كه چه مقدار باید كف برداری شود، لذا كف قنات به اندازه لازم برای جریان آب برداشته می‌شود. بعد از كف برداری جلو آب ، برای جلوگیری از حفر پشته بعدی با خاك سد می‌شود و فقط در مواقع ضروری آن بند خاكی را می‌گشایند.

 قنات - نایین پژوه

مسیر چاه‌های منتهی به چوپانان نایین، برگرفته از گوگل ارث

سخن پایانی:
ریزه كاری‌های زیادی در حفر قنات تجربه شده است كه این تجربیات دریایی از مهندسی حفر قنات است و این مقاله مشت نمونه خروار است. اكنون كه می‌شنوم بسیاری از فرزندان چوپانان رشته عمران می‌خوانند، چه خوب است در این زمینه تحقیقات دقیقی انجام داده و این تجارب را علمی، مكتوب نمایند.


ابوالقاسم مستقیمی

 


منبع : نایین پژوه
لینک این مطلب : http://naeinpajoh.comp71
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic